गौरीच्या विसर्जनासोबत ‘गौरा काकू’ही अनंतात विलीन
गौरीच्या विसर्जनासोबत ‘गौरा काकू’ही अनंतात विलीन
गौरीच्या विसर्जनासोबत ‘गौरा काकू’ही अनंतात विलीन!
मनोजकुमार मस्के, मांगरूळ 9890291065
१९ सप्टेंबरचा दिवस... गावागावांत गौरी-गणपतीच्या विसर्जनाचा जल्लोष सुरू होता. कुठे ढोल-ताशांचा गजर, कुठे गुलालाची उधळण, कुठे गौरीच्या निरोपाचे भरून आलेले डोळे, तर कुठे गणरायाच्या जयघोषाने दुमदुमलेले वातावरण... घराघरांत गेल्या काही दिवसांपासून सुरू असलेला उत्सव आज विसर्जनाच्या निमित्ताने एका भावनिक वळणावर येऊन पोहोचला होता. मात्र याच आनंदाच्या आणि विरहाच्या वातावरणात अचानक एक बातमी आली आणि क्षणभर सगळे काही थांबले... ‘गौरा काकू आपल्याला सोडून गेल्या...!’ बातमी कानावर पडली आणि मन सुन्न झाले. योगायोग म्हणावा की नियतीचा अजब खेळ म्हणावा, ज्या दिवशी घराघरांतील गौरीला निरोप दिला जात होता, त्याच दिवशी गावची लाडकी ‘गौरा काकू’ही या जगाचा निरोप घेऊन अनंताच्या प्रवासाला निघून गेली.
गौरी गेली... गणपती गेला... पण या वर्षी त्याचबरोबर आपल्या गावच्या आठवणींच्या विश्वातील एक जिवंत सूरही कायमचा शांत झाला. गौरा काकू म्हणजे केवळ एक व्यक्ती नव्हती; त्या गावच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा एक अविभाज्य भाग होत्या. गावात गौरी-गणपती असो, नवरात्र उत्सव असो, देवाचा कार्यक्रम असो किंवा एखादा धार्मिक सोहळा असो, गौरा काकूंचा आवाज ऐकू आला की जणू कार्यक्रमाला एक वेगळीच रंगत यायची. त्यांच्या गोड, ओघवत्या आणि मनाला भिडणाऱ्या आवाजात अशी काही जादू होती की आजूबाजूला कितीही गोंगाट असला तरी कान आपोआप त्यांच्या गाण्याकडे वळायचे.
नऊवारी कासोटा घातलेली साडी, हातात ताट आणि चेहऱ्यावर देवभक्तीचा भाव... वय वाढले होते, शरीर थकले होते, चालताना त्रास व्हायचा; पण देवाचे नाव घेताना आणि गाणे म्हणताना मात्र गौरा काकूंच्या अंगात कुठून तरी नवी शक्ती यायची. नवरात्र उत्सवात देवाचा डोंगर चढून वर जाणे हे तर त्यांच्या भक्तीचे जिवंत उदाहरण होते. शरीर साथ देत नसतानाही त्या देवाच्या ओढीने डोंगर चढून जायच्या आणि मंदिरात पोहोचल्यानंतर मनसोक्त देवाची गाणी म्हणत बसायच्या. त्यांच्या आवाजाचा सूर कानावर पडला की मंदिरात आलेल्या लोकांना कळायचे—‘गौरा काकू आल्या आहेत!’
त्या आल्या की देवळातील वातावरणच बदलून जायचे. कुणी त्यांना गाणे म्हणायला सांगायचे आणि मग काकूंच्या गळ्यातून एकामागून एक भक्तिगीते बाहेर पडायची. कुठे पाहून, कुठे लिहून किंवा कुठे शिकून नव्हे, तर मनाच्या गाभाऱ्यातून उमटलेली ती गाणी असायची. शाळेचे शिक्षण फारसे झाले नाही, पुस्तकांचे शिक्षण कमी मिळाले; पण जीवनाच्या शाळेने त्यांना खूप काही शिकवले होते. त्यांच्या जिभेवर जणू सरस्वतीच विराजमान होती. संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांसारखी अनेक गीते त्यांना मुखोद्गत होती. एखादे गाणे कुणी आठवण करून दिले की त्या लगेच सूर पकडायच्या आणि मग त्यांचा आवाज सभोवतालच्या वातावरणात दरवळत राहायचा.
गौरी-गणपतीच्या दिवसांत तर गौरा काकू म्हणजे झिम्मा-फुगडीच्या उत्सवातील जणू एक अविभाज्य स्वर होत्या. आजच्या पिढीला गाणी मोबाईलवर शोधावी लागतात, पण काकूंच्या काळात गाणी शोधायची नसत... गाणी त्यांच्या मनातच असायची! फुगडी सुरू झाली की काकूंचा आवाज घुमायचा आणि त्याच तालावर महिलांच्या फेर्या रंगायच्या. अनेकांना गाणी माहीत नसली तरी काकूंच्या मागून म्हणत म्हणत त्या गाण्याची ओळ पकडायच्या. त्यांच्या एका ओळीने संपूर्ण वातावरणात उत्साह संचारायचा. त्यामुळे गौरी-गणपतीचा सण आणि गौरा काकूंचा आवाज यांचे एक वेगळेच नाते गावकऱ्यांच्या मनात निर्माण झाले होते.
पण गौरा काकूंचे आयुष्य केवळ गाणी म्हणण्यात गेले नव्हते. त्यांनी आयुष्यभर कष्ट केले. गरिबीचे दिवस पाहिले. अनेक प्रकारची मेहनतीची कामे केली. संसाराचा गाडा ओढला. मुलाबाळांना वाढवले. कधी शेतात राबल्या, कधी घरातील कामे केली, कधी संसाराच्या विवंचनेत दिवस ढकलले; पण या सगळ्या कष्टांच्या काळातही त्यांच्या ओठांवरील देवाचे नाव कधी कमी झाले नाही. दुःख आले तरी त्या देवाची गाणी म्हणायच्या, थकवा आला तरी देवाचे स्मरण करायच्या आणि आनंदाचा क्षण आला तरी तो देवाच्या चरणी अर्पण करायच्या.
खरं तर काही माणसांकडे मोठी संपत्ती नसते, मोठी पदे नसतात, प्रसिद्धी नसते; पण त्यांच्या जगण्यामुळे गाव समृद्ध होत असते. गौरा काकू त्यापैकीच एक होत्या. त्यांनी गावाला पैसा दिला नसेल, मोठ्या संस्था उभ्या केल्या नसतील; पण त्यांनी गावाला आपला आवाज दिला, आपली गाणी दिली, आपली भक्ती दिली आणि आठवणींची अशी श्रीमंती दिली की ती आयुष्यभर संपणार नाही.
आज त्या नाहीत. त्यामुळे देवळात गाणे सुरू झाले की एक क्षण कान त्यांच्या आवाजाचा शोध घेतील. नवरात्रात देवाचा डोंगर दिसला की ‘या डोंगरावर काकू किती भक्तीने यायच्या’ ही आठवण डोळ्यांसमोर उभी राहील. गौरी-गणपतीत झिम्मा-फुगडी सुरू झाली की काकूंच्या आवाजाशिवाय काहीतरी अपूर्ण आहे, असे वाटत राहील. एखाद्या धार्मिक कार्यक्रमात भक्तिगीत सुरू झाले की नकळत मन म्हणेल—‘आज गौरा काकू असत्या तर किती सुंदर गाणे म्हणाल्या असत्या...’
काही माणसे मरणाने संपत नाहीत. त्यांचे शरीर जाते, पण त्यांचा आवाज राहतो... त्यांची चाल राहते... त्यांची एखादी सवय राहते... त्यांचे बोलणे राहते... आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्या आठवणी गावाच्या मातीमध्ये मिसळून जातात. गौरा काकूही आता या मातीमध्ये मिसळल्या आहेत. ज्या गावच्या रस्त्यांवरून त्या चालल्या, ज्या शेतात त्यांनी कष्ट केले, ज्या देवळात बसून त्यांनी गाणी म्हटली आणि ज्या अंगणात त्यांनी संसार उभा केला, त्या सगळ्या जागा त्यांच्या आठवणी जपून ठेवतील.
१९ सप्टेंबरला गौरीचे विसर्जन झाले. गावकऱ्यांनी गौरीला निरोप दिला. गणरायाला निरोप दिला. आणि नियतीने त्याच दिवशी गावच्या ‘गौरा’लाही आपल्यापासून दूर नेले. हा योगायोग मनाला चटका लावून जातो. जणू गौरी मातेच्या निरोपाबरोबरच तिची एक भक्त, तिच्या गाण्यांनी गावाला भक्तीचा सूर देणारी एक साधी, सरळ आणि प्रेमळ माऊलीही तिच्याबरोबरच निघून गेली.
आज गौरा काकूंचा गोड गळा शांत झाला आहे. देवाची गाणी म्हणणारे ते ओठ कायमचे मिटले आहेत. झिम्मा-फुगडीला ताल देणारा तो आवाज आता पुन्हा ऐकू येणार नाही. नवरात्राच्या डोंगरावरून घुमणारा त्यांचा भक्तीचा सूर आता फक्त आठवणींत ऐकावा लागणार आहे. पण काकूंच्या आयुष्याची हीच तर खरी कमाई आहे—त्यांनी स्वतःसाठी काही मागे ठेवले नसेल, पण गावासाठी असंख्य आठवणी मागे ठेवल्या आहेत.
पुढच्या वर्षी पुन्हा गौरी येईल. पुन्हा गणपती येईल. पुन्हा ढोल वाजतील. पुन्हा झिम्मा-फुगडी रंगेल. पुन्हा नवरात्रात देवाच्या डोंगरावर भक्तांची गर्दी होईल. गाणीही होतील... पण त्या सगळ्या गाण्यांमध्ये एक सूर कायमचा कमी असेल. तो सूर असेल गौरा काकूंचा.
आणि कदाचित एखाद्या दिवशी झिम्मा-फुगडीच्या फेर्यात एखादी वृद्ध माऊली काकूंचे एखादे जुने गीत सुरू करेल... तेव्हा काही क्षणांसाठी सगळ्यांचे डोळे पाणावतील. कुणीतरी हळूच म्हणेल—‘हे गाणं तर गौरा काकूंचं...!’ आणि त्या एका वाक्याबरोबर काकू पुन्हा एकदा आपल्या आठवणींतून जिवंत होतील.
गौरा काकू, तुम्ही आज आमच्यात नाही. पण गावच्या देवळातील घंटानादात, नवरात्राच्या जागरणात, गौरी-गणपतीच्या झिम्मा-फुगडीत, शेताच्या बांधावरच्या वाऱ्यात आणि देवाच्या नावाने घेतल्या जाणाऱ्या प्रत्येक सुरात तुमची आठवण कायम राहणार आहे. तुमचा आवाज आता आकाशात कुठेतरी देवाच्या चरणी पोहोचला असेल... आणि कदाचित तिथेही तुम्ही देवाचेच एखादे गोड गाणे म्हणत असाल.
गौरीच्या विसर्जनाच्या दिवशीच ‘गौरा’ अनंतात विलीन झाली... यापेक्षा मोठा योगायोग कोणता?
गौरी गेली, गणपती गेला... पण यंदाच्या विसर्जनाने आपल्या गावची एक जिवंत परंपराही आपल्यापासून हिरावून घेतली.
गौरा काकू, तुमचा आवाज थांबला आहे; पण तुमची गाणी कधीच थांबणार नाहीत... ती आमच्या आठवणींतून पिढ्यान्पिढ्या घुमत राहतील.
भावपूर्ण श्रद्धांजली!
Comments
Post a Comment