डोळे मिटले, पण संघर्षाची दृष्टी देऊन गेले..

  डोळे मिटले, पण संघर्षाची दृष्टी देऊन गेले..

वसंत दगडू कुंभार सर... नाव घेतलं तरी डोळ्यासमोर एक साधं, सरळ, विद्वान आणि आयुष्याने कितीही कठीण परीक्षा घेतल्या तरी परिस्थितीपुढे कधीही न झुकलेलं व्यक्तिमत्त्व उभं राहतं. दिनांक १० सप्टेंबर २०२६ रोजी वयाच्या ७२ व्या वर्षी वसंत सरांनी या जगाचा निरोप घेतला आणि त्यांच्या जाण्याने केवळ कुंभार कुटुंबातील एका कर्त्या व्यक्तीची जागा रिकामी झाली नाही, तर एका संघर्षमय जीवनप्रवासाचा शेवट झाला. पण काही माणसं शरीराने जरी आपल्यातून निघून गेली तरी त्यांचे विचार, त्यांचे संस्कार, त्यांचा जीवनप्रवास आणि त्यांनी घडवलेली माणसं त्यांना कायम जिवंत ठेवतात. वसंत सरांचेही आयुष्य असेच होते. त्यांनी आयुष्यभर अनेक संकटांचा सामना केला, अनेक दुःख आपल्या वाट्याला आली, नियतीने त्यांच्याकडून एकामागून एक गोष्टी हिरावून घेतल्या, पण त्यांनी कधीही आपले जीवन संपले असे मानले नाही. उलट स्वतःच्या आयुष्यात आलेल्या प्रत्येक संकटातून आपल्या मुलांना जगण्याचा, लढण्याचा आणि परिस्थितीशी दोन हात करण्याचा धडा दिला.

वसंत सरांचे वडील शिक्षक होते. घरात शिक्षणाचे वातावरण होते आणि वडिलांच्या सहवासामुळे वसंत सरांच्या मनात लहानपणापासूनच ज्ञानाची ओढ निर्माण झाली होती. त्या काळातील शिक्षण आणि आजच्या शिक्षणाची तुलना करायची झाली तर आजच्या पिढीला कदाचित त्या काळातील संघर्षाची कल्पनाही करता येणार नाही. मांगरूळसारख्या खेडेगावात त्यावेळी सातवीपर्यंतच शाळा होती आणि पुढील शिक्षणासाठी बिळाशी येथे जावे लागत असे. रस्त्यांची, वाहनांची आणि इतर सोयींची परिस्थिती आजच्यासारखी नव्हती. शिक्षणासाठी प्रवास करणे हीसुद्धा एक मोठी परीक्षा होती. पण ज्याच्या मनात शिकण्याची जिद्द असते त्याला अंतर कधीच मोठं वाटत नाही. वसंत सरांनीही या खडतर परिस्थितीवर मात करत आपले शिक्षण पूर्ण केले आणि एम.ए.पर्यंत शिक्षण घेतले. त्यांच्या बुद्धिमत्तेची आणि अभ्यासाची चर्चा सर्वत्र होत असे. विशेष म्हणजे इंग्रजी भाषेवर त्यांचे प्रचंड प्रभुत्व होते. त्या काळात ग्रामीण भागात राहून उच्च शिक्षण घेणे आणि इंग्रजीवर इतके चांगले प्रभुत्व मिळवणे ही निश्चितच अभिमानाची बाब होती. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांना नोकरी मिळाली आणि अनेक वर्षे त्यांनी प्रामाणिकपणे आपली नोकरी सांभाळत संसाराचा गाडा पुढे नेला.

पण आयुष्य नेहमी आपल्या मनाप्रमाणे चालत नाही. ज्या माणसाने आपल्या ज्ञानाच्या आणि बुद्धीच्या जोरावर आयुष्य उभे केले होते, त्याच माणसाच्या आयुष्यात नियतीने अशी परीक्षा ठेवली की हळूहळू त्यांच्या डोळ्यांची दृष्टी कमी होऊ लागली. सुरुवातीला दृष्टी कमी झाली, पुढे परिस्थिती अधिक गंभीर होत गेली आणि एक दिवस असा आला की त्यांना दिसणेच बंद झाले. ज्यांच्या डोळ्यांत आपल्या मुलांच्या भविष्याची कितीतरी स्वप्ने होती, त्या डोळ्यांनाच अंधाराने वेढले. नोकरी करणे अशक्य होत गेले आणि अखेर त्यांना स्वेच्छानिवृत्ती स्वीकारावी लागली. हा निर्णय त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात वेदनादायक निर्णयांपैकी एक असावा. कारण घरात मुलं अजून लहान होती. एका मुलीचे लग्न झाले होते, पण दोन मुलांचे शिक्षण सुरू होते. संसाराची जबाबदारी होती, मुलांच्या भविष्यासाठी चिंता होती आणि त्याच वेळी स्वतःची दृष्टी कायमची हरवली होती. अशा परिस्थितीत कोणताही माणूस खचून गेला असता. पण वसंत सरांनी स्वतःचे दुःख कधीही आपल्या मुलांच्या भविष्यासमोर येऊ दिले नाही. स्वेच्छानिवृत्तीनंतर मिळणाऱ्या पेन्शनवर या कुटुंबाचा संसार सुरू राहिला आणि संघर्षाच्या काळातही घरातील मुलांचे शिक्षण थांबू दिले नाही.

नियतीने मात्र त्यांच्या परीक्षांचा सिलसिला तिथेच थांबवला नाही. काही काळ ते चालत-फिरत होते, घराबाहेरही जात होते, पण अचानक एकदा ते पडले आणि त्यानंतर त्यांच्या चालण्या-फिरण्यावरही परिणाम झाला. हळूहळू त्यांचे आयुष्य बिछान्यापुरते मर्यादित झाले. ज्यांनी आयुष्यभर आपल्या मुलांना हात धरून उभे केले, तेच वडील आता आपल्या मुलांच्या हाताचा आधार घेऊन जगू लागले. पण इथेच या कुटुंबाच्या जीवनातील सर्वात मोठी गोष्ट दिसून येते. वसंत सरांच्या शरीराला जरी दृष्टी आणि शक्तीची साथ मिळाली नाही तरी त्यांनी आपल्या मुलांना दिलेली बुद्धी, संस्कार आणि जिद्द मात्र त्यांना आयुष्यभर साथ देत राहिली. वडील स्वतः डोळ्यांनी जग पाहू शकत नव्हते, पण त्यांनी आपल्या मुलांना जगाकडे डोळसपणे पाहायला शिकवले.

मोठा मुलगा अभिजीत याने आपले ग्रॅज्युएशन पूर्ण केले आणि पुढे राज्य लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षांसाठी प्रयत्न सुरू केले. घरातील परिस्थिती, वडिलांची प्रकृती, आर्थिक अडचणी आणि अनेक जबाबदाऱ्या असतानाही त्याने आपले ध्येय सोडले नाही. प्रयत्नांची पराकाष्ठा केली आणि अखेर त्याची मुख्याधिकारी म्हणून नियुक्ती झाली. ज्या वडिलांच्या डोळ्यांना आपल्या मुलाचे यश प्रत्यक्ष पाहता आले नाही, त्या वडिलांनी मात्र आपल्या मनाच्या डोळ्यांनी आपल्या मुलाचे यश नक्कीच पाहिले असेल. स्वतःच्या मुलाने अधिकारी व्हावे, मोठे व्हावे, समाजात स्वतःचे स्थान निर्माण करावे, हे प्रत्येक वडिलांचे स्वप्न असते आणि वसंत सरांचे ते स्वप्न अभिजीतने पूर्ण केले. पण या घराचा संघर्ष इथेही संपला नाही. छोटा मुलगा अभय सुरुवातीला डोळ्यांनी पाहू शकत होता, पण नियतीने त्याच्यावरही अचानक घाला घातला आणि त्याचीही दृष्टी गेली. एका वडिलांना दिसत नाही आणि पुढे मुलाचीही दृष्टी जाते, ही परिस्थिती कोणत्याही कुटुंबाला पूर्णपणे हादरवून टाकणारी होती. पण अभयनेही वडिलांकडून घेतलेले संस्कार आणि जिद्द सोडली नाही. त्याने परिस्थितीसमोर हार मानली नाही. डोळस विद्यार्थ्यांमध्ये राहून त्याने आपले शिक्षण पूर्ण केले, बारावीमध्ये प्रथम क्रमांक मिळवला, ग्रॅज्युएशन पूर्ण केले आणि आज तोही राज्य लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षांची तयारी करीत आहे. ही केवळ एका मुलाची जिद्द नाही, तर एका वडिलांनी आपल्या मुलांच्या मनात पेरलेल्या संघर्षाच्या बीजाचे हे मोठे फळ आहे.

वसंत सरांचे आयुष्य पाहिले तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते की माणसाला डोळ्यांनी दिसणे महत्त्वाचे असतेच, पण त्यापेक्षाही महत्त्वाचे म्हणजे त्याच्या विचारांना दृष्टी असणे. वसंत सरांची शारीरिक दृष्टी गेली, पण त्यांच्या विचारांची दृष्टी कधीच गेली नाही. त्यांनी आपल्या मुलांना शिक्षण दिले, संस्कार दिले, नम्रता शिकवली आणि कोणतीही परिस्थिती आली तरी माणसाने हार मानायची नाही हे शिकवले. आज त्यांच्या दोन्ही मुलांचा जीवनप्रवास पाहिला तर त्या मागे वसंत सरांचे संस्कार स्पष्टपणे दिसून येतात. मोठा मुलगा अधिकारी झाला आणि छोटा मुलगा स्वतःच्या अंधत्वावर मात करून मोठ्या परीक्षांसाठी प्रयत्न करीत आहे. हे यश एका दिवसात मिळालेले नाही. यामागे एका आई-वडिलांचा त्याग, संघर्ष आणि संस्कारांची मोठी शिदोरी आहे.

गेल्या तब्बल नऊ वर्षांपासून वसंत सर बिछान्यावर होते. एखाद्या लहान बाळाप्रमाणे त्यांची सेवा त्यांच्या पत्नी विमलताई आणि मुलांनी केली. मुलगा अभिजीत आणि अभय यांनी आपल्या वडिलांच्या सेवेत कधीही कमी पडू दिले नाही. आंघोळ घालणे, जेवण देणे, औषधाची वेळ सांभाळणे, उठवणे, बसवणे, रात्रीची काळजी घेणे आणि त्यांच्या प्रत्येक छोट्या-मोठ्या गरजेची जबाबदारी घेणे, हे गेली नऊ वर्षे त्यांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग बनले होते. सेवा ही केवळ जबाबदारी म्हणून त्यांनी केली नाही, तर ती आपल्या वडिलांप्रती असलेली आपली कर्तव्यपूर्ती आणि परमेश्वराने दिलेले भाग्य समजून केली. आजच्या काळात आई-वडिलांची सेवा करणे अनेकांना ओझे वाटते, वृद्ध आई-वडिलांना सांभाळण्यापेक्षा त्यांच्यापासून दूर जाण्याची उदाहरणेही आपण पाहतो, अशा काळात कुंभार कुटुंबाने वसंत सरांची नऊ वर्षे केलेली सेवा ही केवळ कौटुंबिक जबाबदारी नसून समाजासमोर ठेवलेला एक आदर्श आहे. वडिलांनी लहानपणी आपल्या मुलांचे संगोपन केले, त्यांना हात धरून चालायला शिकवले, त्यांना जेवू घातले आणि मोठे केले, त्याच वडिलांना वृद्धापकाळात आणि आजारपणात मुलांनी एखाद्या लहान बाळाप्रमाणे सांभाळले. यापेक्षा मोठे पुण्य आणि यापेक्षा मोठी सेवा दुसरी कोणती असू शकते?

पण आता खरा संघर्ष या कुटुंबासाठी सुरू झाला आहे. कारण माणूस जिवंत असताना त्याची सेवा करणे जरी कठीण असले तरी त्याच्या जाण्यानंतर त्याची आठवण सांभाळणे अधिक कठीण असते. गेली नऊ वर्षे ठरलेल्या वेळेला वडिलांची सेवा करण्याची जी सवय लागली होती, ती आता एका दिवसात कशी जाणार? सकाळ झाली की क्षणभर मनात येईल, पप्पांना आंघोळ घालायची आहे. जेवणाची वेळ झाली की मन म्हणेल, पप्पांना जेवण द्यायचे आहे. औषधाची वेळ झाली की हात आपोआप त्यांच्या बिछान्याकडे वळेल. पण तिथे गेल्यावर रिकामा बिछाना दिसेल आणि मनाला पुन्हा एकदा जाणवेल की पप्पा आता आपल्यात नाहीत. ही जाणीव कदाचित प्रत्येक दिवसाला, प्रत्येक क्षणाला आणि प्रत्येक सवयीला वेदनेची किनार देत राहील. एखाद्या क्षणी असेही वाटेल की वसंत सर आपल्याला हाक मारत आहेत, ते आपल्या जागेवर आहेत, आपल्याला काहीतरी सांगत आहेत. कारण शरीराने माणूस जातो, पण त्याची सवय कधीच जात नाही. त्याची जागा रिकामी होते, पण मनातील त्याचे स्थान कधीच रिकामे होत नाही.

वसंत दगडू कुंभार सर आज आपल्यातून निघून गेले असले तरी त्यांनी कोणालाही दुःख न देता, कोणाकडे कोणतीही अपेक्षा न ठेवता आणि आयुष्यभर आलेल्या संघर्षाला हसतमुखाने सामोरे जात आपला जीवनप्रवास पूर्ण केला. त्यांनी आपल्या डोळ्यांची दृष्टी गमावली, चालण्याची शक्ती गमावली, नोकरी सोडावी लागली, बिछान्यावर अनेक वर्षे काढावी लागली, पण त्यांनी आपल्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाची गोष्ट कधीच गमावली नाही आणि ती म्हणजे आपल्या मुलांवरचा विश्वास. कदाचित म्हणूनच आज त्यांची मुलं त्यांच्यासमोर डोळसपणे उभी आहेत. एका मुलाने अधिकारी होऊन वडिलांचे स्वप्न पूर्ण केले आहे, तर दुसरा मुलगा दृष्टी नसतानाही स्वतःच्या जिद्दीने मोठ्या ध्येयासाठी झगडत आहे. हीच वसंत सरांच्या आयुष्याची खरी कमाई आहे.

आज वसंत सर आपल्यात नाहीत, पण ते आपल्या पत्नीच्या आठवणीत आहेत, आपल्या मुलांच्या प्रत्येक यशात आहेत, त्यांच्या संस्कारात आहेत, त्यांच्या शब्दांत आहेत आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्या मुलांनी केलेल्या नऊ वर्षांच्या सेवेत ते कायमचे जिवंत आहेत. आज अभिजीत आणि अभय यांच्या मनात जी पोकळी निर्माण झाली आहे ती कोणालाही भरून काढता येणार नाही. कारण वडील हे केवळ घरातील व्यक्ती नसतात, ते घराचा आधार असतात. वडील दिसत नसले तरी त्यांची सावली मुलांच्या आयुष्यावर कायम असते. वसंत सरांच्या जाण्याने ही सावली जरी प्रत्यक्षात दूर गेली असली तरी त्यांनी दिलेला प्रकाश त्यांच्या मुलांच्या आयुष्याला कायम मार्ग दाखवत राहील.

वसंत सर, तुमचे डोळे या जगाला पाहू शकले नाहीत, पण तुम्ही तुमच्या मुलांना आयुष्याकडे पाहण्याची दृष्टी दिलीत. तुम्ही स्वतः चालू शकत नव्हतात, पण तुमच्या संस्कारांनी तुमच्या मुलांना आयुष्यात पुढे चालायला शिकवले. तुम्ही बिछान्यावर होता, पण तुमचे विचार आणि तुमची स्वप्ने तुमच्या मुलांच्या रूपाने आजही उंच भरारी घेत आहेत. तुम्ही गेलात असे म्हणणे कदाचित चुकीचे ठरेल, कारण तुमच्यासारखी माणसं शरीराने जरी निघून जात असली तरी त्यांच्या संस्कारांच्या रूपाने ती अनेक पिढ्या जिवंत राहतात. आज तुमचा रिकामा बिछाना पाहून डोळ्यात अश्रू येतील, तुमची आठवण येईल, तुमच्या सेवेसाठी ठरलेली वेळ मनाला चटका लावेल, पण त्या प्रत्येक अश्रूत एक अभिमानही असेल की परमेश्वराने आम्हाला तुमची सेवा करण्याचे भाग्य दिले आणि आम्ही ती सेवा मनापासून करू शकलो.

कै. वसंत दगडू कुंभार सर यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली! परमेश्वर त्यांच्या पवित्र आत्म्यास चिरशांती देवो आणि पत्नी विमलताई, मुलगी, अभिजीत, अभय तसेच संपूर्ण कुंभार परिवाराला या अपार दुःखातून सावरण्याची शक्ती देवो, हीच परमेश्वर चरणी प्रार्थना. वसंत सर आज आपल्यात नसतील, पण त्यांच्या संघर्षाची कहाणी, त्यांचे शिक्षणप्रेम, त्यांचे संस्कार आणि आपल्या मुलांना दिलेली डोळस दृष्टी कायम या समाजाला प्रेरणा देत राहील.

भावपूर्ण श्रद्धांजली! 🙏💐😭

✍️ मनोजकुमार मस्के

मांगरूळ, ता. शिराळा, जि. सांगली