*बत्तीस शिराळ्याची नागपंचमी : परंपरेच्या सणाला धांगडधिंग्याचे ग्रहण*?

*बत्तीस शिराळ्याची नागपंचमी : परंपरेच्या सणाला धांगडधिंग्याचे ग्रहण*?

*मनोजकुमार मस्के, मांगरूळ*

बत्तीस शिराळ्याची नागपंचमी म्हणजे केवळ एक सण नाही; ती शिराळ्याच्या मातीशी, श्रद्धेशी, संस्कृतीशी आणि गोरक्षनाथांच्या परंपरेशी जोडलेली एक आगळीवेगळी ओळख आहे. महाराष्ट्रातच नव्हे तर देशभरातून या नागपंचमीकडे कुतूहलाने पाहिले जाते. कधीकाळी या सणाचे वैशिष्ट्य होते ते भक्तीचे, परंपरेचे, साधेपणाचे आणि सर्वांना सामावून घेणाऱ्या उत्साहाचे. मात्र कालची नागपंचमी पाहिल्यानंतर एक प्रश्न मनात ठामपणे उभा राहिला—आपण परंपरा जपत आहोत की तिचे विकृत रूप तयार करत आहोत?

नागपंचमीच्या दिवशी तरुणांची मोठी गर्दी दिसली; पण भक्तीपेक्षा डॉल्बीच्या कर्णकर्कश आवाजात बेधुंद नाचणाऱ्या तरुणाईचे चित्र अधिक ठळक होते. काही तरुण तर अंगावरील कपडे काढून नाचताना दिसले. उत्साहाला मर्यादा असते, आनंदाला संस्कारांची चौकट असते आणि सार्वजनिक उत्सवाला सामाजिक जबाबदारी असते. मग या चौकटी आपण कुठे हरवून बसलो?

डॉल्बीचा आवाज म्हणजे उत्सवाचे यश नव्हे!

आज नागपंचमीच्या दिवशी गावात इतका प्रचंड आवाज असतो की अनेक नागरिकांना त्याचा त्रास होतो. वृद्ध, लहान मुले, आजारी व्यक्ती, विद्यार्थी आणि ध्वनिप्रदूषणापासून दूर राहू इच्छिणाऱ्या नागरिकांचे काय? उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार जितका आपला आहे, तितकाच शांततेत जगण्याचा अधिकार इतरांचाही आहे. दोन-तीन दिवस कानठळ्या बसवणारा आवाज निर्माण करून आपण नेमके कोणता आनंद साजरा करतो आहोत?

याहून गंभीर प्रश्न म्हणजे नागपंचमीसारख्या धार्मिक आणि पारंपरिक सणात नर्तिकांना आणून नाचवण्याची गरजच काय? मनोरंजनाला विरोध नाही; पण कोणता कार्यक्रम कुठे, कधी आणि कोणत्या संस्कृतीच्या संदर्भात करायचा, याचे भान असणे गरजेचे आहे. गोरक्षनाथांच्या परंपरेशी जोडलेल्या या पवित्र सणाचे स्वरूप केवळ तमाशा, डीजे आणि बेभान नृत्यापर्यंत मर्यादित होत असेल, तर हा आत्मपरीक्षणाचा विषय आहे.

कधीकाळी शिराळ्याची नागपंचमी अशी होती की महिला, पुरुष, वृद्ध, बालके आणि तरुण सर्वजण आनंदाने गावात येत. परगावचे पाहुणे मुलाबाळांसह नागपंचमी पाहण्यासाठी येत. मात्र आज गावातील काही वृद्ध आणि सुशिक्षित नागरिकच या दिवशी गावाबाहेर जाणे पसंत करतात, ही बाब अस्वस्थ करणारी आहे. ज्या सणासाठी जगभरातून लोकांनी यावे, त्या सणापासून आपल्या गावातीलच माणसे दूर जाऊ लागली तर आपण थांबून विचार करायला नको का?

विशेष म्हणजे नागपंचमी हा महिलांच्या श्रद्धेशी आणि परंपरेशी जोडलेला सण. मग महिलांना सुरक्षित, सुसंस्कृत आणि आनंददायी वातावरण मिळते आहे का? उत्सवाच्या नावाखाली पुरुषी शक्तिप्रदर्शन, कर्णकर्कश डॉल्बी आणि अश्लीलतेच्या सीमेला जाणारे प्रकार वाढत असतील तर महिलांच्या सणाचे हे कोणते रूप?

तरुणाईला दोष देणे हा उपाय नाही; पण तरुणाईला दिशा देणे ही समाजाची जबाबदारी आहे. आजचा तरुण उत्साही आहे, त्याच्यात प्रचंड ऊर्जा आहे. ती ऊर्जा कुस्ती, मर्दानी खेळ, सांस्कृतिक कार्यक्रम, लेझीम, पारंपरिक वाद्ये, व्याख्याने, लोककला, सामाजिक उपक्रम आणि पर्यावरणपूरक कार्यक्रमांकडे वळवली तर नागपंचमीचा उत्साहही राहील आणि शिराळ्याची संस्कृतीही टिकेल.

यासाठी प्रशासन, ग्रामस्थ, उत्सव मंडळे, व्यापारी, सामाजिक कार्यकर्ते आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे शिराळ्याची तरुणाई यांनी एकत्र बसण्याची वेळ आली आहे. डॉल्बीचा आवाज कमी करणे म्हणजे उत्सवाचा आवाज कमी करणे नव्हे; तर उत्सवाची प्रतिष्ठा वाढवणे आहे.

शिराळ्याची नागपंचमी ही आपली ओळख आहे. ती पुढच्या पिढीला आपण नेमकी कोणत्या रूपात देणार—गोरक्षनाथांच्या परंपरेची, श्रद्धेची आणि संस्कृतीची की डॉल्बी, धांगडधिंगा आणि बेभानपणाची?

हा निर्णय आज आपल्यालाच घ्यायचा आहे.

नागपंचमी मोठी व्हावी, पण तिची संस्कृती त्याहून मोठी राहावी. उत्सव व्हावा, उन्माद नव्हे. आनंद व्हावा, पण इतरांच्या आनंदाची किंमत मोजून नव्हे.

बत्तीस शिराळ्याच्या नागपंचमीला पुन्हा एकदा अशी प्रतिष्ठा मिळू दे की महिला निर्धास्तपणे येतील, वृद्ध अभिमानाने गावात राहतील, पालक मुलांना घेऊन येतील आणि तरुणाई म्हणेल— *“हा आमचा सण आहे आणि ही आमची संस्कृती आहे*!”*

*परंपरा बदलू शकते; काळ बदलतो. पण परंपरेची आत्मा हरवता कामा नये*.