*बत्तीस शिराळ्याची नागपंचमी : परंपरेचा सण की डॉल्बीच्या दणदणाटाचा उत्सव*?

*बत्तीस शिराळ्याची नागपंचमी : परंपरेचा सण की डॉल्बीच्या दणदणाटाचा उत्सव*?

*मनोजकुमार मस्के, मांगरूळ* 

बत्तीस शिराळ्याची नागपंचमी ही केवळ एक धार्मिक परंपरा नाही; ती शिराळ्याच्या मातीशी, संस्कृतीशी आणि लोकांच्या भावविश्वाशी जोडलेली हजारो वर्षांची ओळख आहे. गोरक्षनाथांनी दिलेले वरदान म्हणून या परंपरेकडे पाहिले जाते. नागाला भाऊ मानून जिवंत नागाची पूजा करण्याची ही अनोखी परंपरा शिराळ्याला जगाच्या नकाशावर घेऊन गेली. पण आज मनात एक प्रश्न निर्माण होतोय—ज्या नागपंचमीने शिराळ्याला जगभर ओळख दिली, तिचे स्वरूप आपण कुठे घेऊन चाललो आहोत?

लोकमान्य आख्यायिकेनुसार, एकदा भिक्षा मागण्यासाठी गोरक्षनाथ एका महिलेच्या घरी गेले. भिक्षा देण्यास उशीर झाल्याने त्यांनी उशीराचे कारण विचारले. ती महिला नागाचे चित्र काढण्यात मग्न होती. तिची श्रद्धा पाहून गोरक्षनाथांनी तिला आशीर्वाद दिला—“यापुढे नागाला आपला भाऊ मान आणि जिवंत नागाची पूजा कर.” तेव्हापासून नागपंचमीची ही विलक्षण परंपरा सुरू झाली, अशी श्रद्धा आहे.

पूर्वीची नागपंचमी आठवली की डोळ्यांसमोर एक वेगळेच चित्र उभे राहते. महिला उपवास करायच्या. नागराजाला ओवाळायच्या. झिम्मा, फुगडी खेळायच्या. पारंपरिक गाणी, श्रद्धा, भक्ती आणि आनंदाने वातावरण भारून जायचे. हा मुख्यतः महिलांचा सण असल्यामुळे त्यात महिलांचा सहभाग आणि त्यांचा आनंद केंद्रस्थानी असायचा. लहान मुले, वृद्ध आणि संपूर्ण कुटुंब या उत्सवाचा आनंद घ्यायचे.

मात्र काळ बदलला आणि नागपंचमीचे स्वरूपही बदलत गेले.

आज प्रश्न असा पडतो—नागपंचमीचा सण मोठा झाला की डॉल्बी मोठे झाले?

कोणत्या मंडळाचा डॉल्बी किती मोठा? कोणत्या मंडळाचा आवाज किती मोठा? कोणत्या मंडळाची मिरवणूक किती भव्य? कोणाची इर्षा कोणापेक्षा अधिक? याच स्पर्धेत नागपंचमीचा मूळ आत्मा कुठेतरी हरवत चालला आहे, असे जाणवते.

आजूबाजूच्या गावखेड्यातील मोठ्या संख्येने तरुण शिराळ्यात येतात. रस्ते गर्दीने भरतात. डॉल्बीचा आवाज दुमदुमतो. तरुणाई उत्साहात नाचते. पण या सगळ्या गर्दीत एक प्रश्न अस्वस्थ करतो—ज्या सणाचा केंद्रबिंदू कधीकाळी महिला होत्या, त्या महिला आज या उत्सवात कुठे आहेत?

हा प्रश्न कोणावर टीका करण्यासाठी नाही. हा प्रश्न स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.

नागपंचमी ही केवळ तरुणांच्या मनोरंजनासाठी नाही. ती महिलांची आहे, मुलांची आहे, वृद्धांची आहे, कुटुंबांची आहे आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ती आपल्या संस्कृतीची आहे.

याच पार्श्वभूमीवर काही महिलांनी पुढाकार घेऊन स्वतंत्र मंडळ उभे केले आणि पारंपरिक पद्धतीने नागपंचमी साजरी करण्याचा प्रयत्न केला. गेल्या वर्षी त्यांच्या प्रयत्नांना चांगला प्रतिसाद मिळाला. यंदाही त्या पुन्हा पुढाकार घेत असल्याचे समजते. ही गोष्ट केवळ एका मंडळाची नाही; ही हरवत चाललेल्या परंपरेला पुन्हा श्वास देण्याची सुरुवात आहे.

कदाचित शिराळ्याला आज अशाच एका नव्या विचाराची गरज आहे.

आपण डॉल्बीला विरोध करावा, असा प्रश्न नाही. उत्साह, आनंद आणि आधुनिकता यांनाही स्थान असले पाहिजे. पण आधुनिकतेच्या नावाखाली परंपरेचा आत्मा हरवता कामा नये. उत्सव मोठा असावा; मात्र त्यापेक्षा उत्सवामागचा विचार मोठा असावा.

जगाला जिवंत नागपूजेची अनोखी परंपरा सांगणारे बत्तीस शिराळे आज केवळ डॉल्बीच्या तालावर ओळखले जावे का?

हा प्रश्न प्रत्येक शिराळकराने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे.

आपण अशी नागपंचमी का साजरी करू नये, जिथे महिलांसाठी स्वतंत्र पारंपरिक कार्यक्रम असतील? मुलांना नाग, निसर्ग आणि पर्यावरणाविषयी माहिती दिली जाईल? आपल्या लोकपरंपरा, झिम्मा-फुगडी, पारंपरिक गीते आणि संस्कृतीचे दर्शन घडेल? बाहेरून येणाऱ्या पर्यटकांना शिराळ्याची खरी ओळख दाखवली जाईल? आणि आधुनिकतेसोबत परंपरेचा सुंदर मिलाफ घडवला जाईल?

*शिराळ्याची ओळख डॉल्बीच्या आवाजापेक्षा मोठी आहे*.

*शिराळ्याची ओळख गोरक्षनाथांच्या आख्यायिकेत आहे*.

*शिराळ्याची ओळख नागराजाच्या पूजेत आहे*.

*शिराळ्याची ओळख महिलांच्या श्रद्धेत आहे*.

*शिराळ्याची ओळख आपल्या लोकसंस्कृतीत आहे*.

*आणि शिराळ्याची ओळख जगाला काहीतरी वेगळे देण्याच्या क्षमतेत आहे*.

आज आपण केवळ उत्सव साजरा करणारे शिराळे न राहता उत्सवाला दिशा देणारे शिराळे बनण्याची गरज आहे.

कारण येणाऱ्या पिढीने आपल्याला एकच प्रश्न विचारला तर?

“तुमच्या हातात एवढी मोठी परंपरा होती, मग तुम्ही ती पुढे काय दिलीत?”

या प्रश्नाचे उत्तर डॉल्बीचा आवाज देऊ शकणार नाही.

त्याचे उत्तर आपल्या संस्कृतीत, आपल्या कृतीत आणि आपल्या पुढच्या पिढीला दिलेल्या वारशात असले पाहिजे.

नागपंचमीचा आवाज मोठा नको—नागपंचमीचा संदेश मोठा होऊ द्या.

आणि पुन्हा एकदा बत्तीस शिराळ्याचे नाव महाराष्ट्राच्या नव्हे, तर देशाच्या आणि जगाच्या कानाकोपऱ्यात अभिमानाने पोहोचू द्या.

*परंपरा जपूया*… *उत्सवाला नवी दिशा देऊया*… *आणि बत्तीस शिराळ्याची खरी ओळख पुन्हा जगासमोर आणूया*!