गोरक्षनाथांच्या पादुका विठ्ठलाच्या भेटीला… मग भाविक गोरक्षनाथांच्या दर्शनाला का?

गोरक्षनाथांच्या पादुका विठ्ठलाच्या भेटीला… मग भाविक गोरक्षनाथांच्या दर्शनाला का?

श्रद्धेचा हा विरोधाभास नाही; हीच तर शिराळ्याच्या भक्तीपरंपरेची अनोखी ओळख!

मनोज मस्के, 

आषाढी एकादशी म्हटले की डोळ्यासमोर उभे राहते ते पंढरपूर, चंद्रभागा, विठ्ठल-रखुमाई आणि टाळ-मृदंगाच्या गजरात पंढरीच्या दिशेने निघालेल्या असंख्य दिंड्या. महाराष्ट्राच्या मातीत रुजलेली ही वारकरी परंपरा केवळ धार्मिक नाही, तर ती भक्ती, समता, त्याग आणि संस्कारांची चालती-बोलती शाळाच आहे.

याच भक्तीपरंपरेचा एक आगळावेगळा अध्याय शिराळ्यातील गोरक्षनाथ मंदिराशी जोडलेला आहे.

आषाढी एकादशीच्या निमित्ताने परिसरातील अनेक गावांमधून छोट्या-मोठ्या दिंड्या गोरक्षनाथ मंदिराकडे दर्शनासाठी येतात. विशेष म्हणजे गोरक्षनाथ मंदिरातील दिंडी आणि गोरक्षनाथांच्या पादुका विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी पंढरीकडे गेलेल्या असताना, परिसरातील भाविक मात्र शिराळ्यातील गोरक्षनाथ मंदिरात दर्शनासाठी गर्दी करतात.

इथेच एक प्रश्न मनात निर्माण होतो—

“गोरक्षनाथांच्या पादुका विठ्ठलाच्या दर्शनाला गेल्या आहेत, मग भाविक गोरक्षनाथ मंदिरात दर्शनाला का येतात?”

हा प्रश्न केवळ प्रश्न नाही. त्यामागे दडलेली आहे शेकडो वर्षांची श्रद्धा, परंपरा आणि भक्तीची एक वेगळीच संकल्पना.

देव एक… भक्तीची रूपे अनेक!

वारकरी संप्रदायात विठ्ठल हा भक्तीचा केंद्रबिंदू आहे. दुसरीकडे नाथसंप्रदायात गोरक्षनाथांना अत्यंत श्रद्धेने पूजले जाते. मात्र भक्तीच्या या दोन प्रवाहांमध्ये कोणताही संघर्ष नाही.

विठ्ठलाच्या चरणी जाणारी भक्ती आणि गोरक्षनाथांच्या चरणी असलेली श्रद्धा अखेरीस त्याच परमेश्वराकडे घेऊन जाणारी आहे, अशी भाविकांची भावना आहे.

म्हणूनच गोरक्षनाथांच्या पादुका पंढरपूरला गेल्या असल्या, तरी मंदिरातील श्रद्धा संपत नाही. उलट, त्या पादुका विठ्ठलाच्या दर्शनाला गेल्या आहेत, ही भाविकांसाठी आनंदाची आणि अभिमानाची बाब असते.

पादुका पंढरीला गेल्या, पण भक्ती इथेच का थांबते?

याचे उत्तर कदाचित श्रद्धेतच दडलेले आहे.

देवासाठी केलेली यात्रा म्हणजे केवळ एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे नव्हे. ती मनाची यात्रा असते. शरीर पंढरपूरला गेले नाही म्हणून भक्ती थांबत नाही. जिथे मनात देव आहे, तिथेच पंढरी आहे, अशी वारकरी भावना आहे.

म्हणूनच गोरक्षनाथांच्या पादुका पंढरीच्या वाटेवर असताना शिराळ्यातील मंदिरात येणारा भाविक कदाचित मनोमन म्हणत असतो—

“माझ्या देवाच्या पादुका विठ्ठलाच्या भेटीला गेल्या आहेत; पण माझे मन माझ्या देवाच्या चरणीच आहे.”

ही भावना समजून घेतली तर या परंपरेतील सौंदर्य अधिक जाणवते.

गोरक्षनाथ मंदिरात दर्शन म्हणजे विठ्ठलापासून दूर जाणे नव्हे!

आजच्या काळात धर्माच्या नावावर अनेकदा भेद निर्माण करण्याचा प्रयत्न होतो. कोणाचा देव मोठा? कोणाची भक्ती श्रेष्ठ? कोणता संप्रदाय योग्य? असे प्रश्न उपस्थित केले जातात.

पण शिराळ्यातील ही परंपरा जणू त्याला शांतपणे उत्तर देते—

देव वेगळे असू शकतात, परंतु भक्तीची भावना एकच असते.

गोरक्षनाथांच्या मंदिरात येणारा भाविक विठ्ठलापासून दूर जात नाही आणि विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी जाणारा भाविक गोरक्षनाथांपासून दूर जात नाही.

कारण देवस्थान वेगवेगळे असले तरी भक्तीचा मार्ग एकच आहे.

दिंडी ही केवळ मिरवणूक नाही, ती संस्कृतीची चालती शाळा आहे

आषाढी एकादशीला गावोगावी निघणाऱ्या दिंड्यांमध्ये वृद्ध, महिला, तरुण, बालके अशा सर्वांचा सहभाग असतो. टाळ-मृदंगाचा नाद, हरिनामाचा गजर, अभंगांचे सूर आणि भगव्या पताकांच्या सावलीत चालणारे वारकरी हे दृश्य मनाला वेगळाच आनंद देते.

ही दिंडी केवळ देवदर्शनासाठी निघालेली माणसांची रांग नसते.

ती पुढच्या पिढीला सांगत असते—

“आपली परंपरा विसरू नका… आपल्या संस्कृतीची मुळे जपा… आणि भक्तीच्या नावावर माणसामाणसांत भिंती उभ्या करू नका.”

खरा प्रश्न देव कुठे आहे हा नाही; आपली श्रद्धा कुठे आहे हा आहे!

गोरक्षनाथांच्या पादुका पंढरपूरला गेल्या असताना शिराळ्यातील मंदिरात दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांकडे पाहताना एक विचार मनात येतो—

आपण देवाला शोधण्यासाठी मंदिरात जातो की मंदिरामुळे आपल्या मनात देव जागा होतो?

कदाचित याचे उत्तर प्रत्येक भाविकाने स्वतःच्या मनात शोधायचे आहे.

देवाला एका मंदिरात, एका गावात किंवा एका यात्रेत बंदिस्त करता येत नाही. देव श्रद्धेत आहे, भक्तीत आहे, माणुसकीत आहे आणि परंपरा जपणाऱ्या मनात आहे.

म्हणूनच गोरक्षनाथांच्या पादुका विठ्ठलाच्या दर्शनाला गेल्या असतील, तरी शिराळ्यातील गोरक्षनाथ मंदिरात येणाऱ्या भाविकांची श्रद्धा तसूभरही कमी होत नाही.

उलट, ही परंपरा एक मोठा संदेश देते—

“गोरक्षनाथांच्या पादुकांना विठ्ठल भेटतो आणि विठ्ठलाच्या भक्ताला गोरक्षनाथ भेटतात… कारण देव वेगळे नसतात, भक्तीचे मार्ग वेगळे असतात!”

आषाढी एकादशीच्या निमित्ताने शिराळ्यात घडणारा हा धार्मिक सोहळा म्हणूनच केवळ दर्शनाचा विषय नाही; तो श्रद्धा, समन्वय, परंपरा आणि अध्यात्माचा जिवंत वारसा आहे.

आणि म्हणूनच कदाचित प्रश्नाचे उत्तरही अगदी साधे आहे—

पादुका विठ्ठलाच्या दर्शनाला गेल्या, म्हणून गोरक्षनाथ मंदिर ओस पडत नाही; कारण देवाच्या पादुका प्रवासाला जातात, पण भक्ताच्या मनातील श्रद्धा कधीच प्रवासाला जात नाही… ती सदैव आपल्या देवाच्या चरणीच राहते!